Тыва кижиге чаш төл дээрге бурганныӊ хайырлаан кончуг улуг аас-кежии болур. Чаш төл – бүзүрелдиӊ, идегелдиӊ, ынакшылдыӊ, чоннуң амыдыралының үзүктел чогунуӊ бадыткалы. Бурун шагдан тура өгбелеривис иштиг херээжен кижини кончуг хүндүлээр, хумагалаар, камнаар чораан. Чүге дизе иштиг херээжен кижи өске херээжен кижилерден бодунуӊ онза байдалы-биле ылгалып, чаа чуртталганыӊ чаяакчызы болуп чоруур. Тывалар кижиниӊ байы ажы-тѳлүнде деп санап, иштиг иеге онза камныг хамаарылгалыг турган. Ынчангаш иштиг херээжен кижиниң кадыкшылынче улуг кичээнгейни салып чораан. Чүге дээрге кадык авадан кадык төл төрүттүнер дээр-ле болгай. Ынчангаш тыва чон бурун шагдан тура иштиг херээжен кижини кандыг-бир багай чүвеге таварышпазын дээш, ооӊ сагыш-сеткилин болгаш мага-бодун багай чүүлдерден камгалап, ие кижиниӊ иштигRead More →

АРЫГ-ШЕВЕРНИҢ ДҮРҮМНЕРИ ЁЗУ-ЧАҢЧЫЛДАРДА Тыва улустуң бурун ёзу-чаңчылдары-биле арыг-шеверни тудары кол турган. Ук чүүл дараазында барымдаалардан көрүп болур бис: 1. Тыва чоннуң өгбелери аалга келген аалчы-биле, азы орукка чораан кижи-биле таваржы бергенде хол тутчуп мендилешпес, сөс-биле “Амыр менди!”, “Сол менди-ле бе?”деп, сөс-биле мендилежип, чугаазын уламчылап, мал-маганын, ажы-төлүн, аал-коданының онча-меди турарын айтыржып чугаалажып чорааннар. 2. Тыва улус чер иевис деп черни камнап, хумагалап, амыдыралының үндезини деп көрүп, тайга-сыннарынга чүдүп, “төрээн черим-биле хиним тудуш” деп билиишкиниг чорааннар, ынчангаш чер иезинге хамааршытыр хүндүткелди ажы-төлүнге кижизидерде хоругларны ажыглап турганнар. Оларның аразында черни хирлендирип болбас, черже чидиг чүүлдер кадап болбас дээш оон-даа өске хоруглар бар. Хоругларның аразындан эң-не шыңгыызы ЧЕРЖЕ ДҮКПҮРҮПRead More →

Силерге кайгамчык чараш байырлал – культура ажылдакчыларының хүнү-биле изиг байырны чедирип тур бис! Тыва чонувустуң культуразын сайзырадырынга, ону бедидеринге улуг кичээнгейни салып, Тыва Республиканың ниити сайзыралынга киирген үлүг-хууңарны үнелеп, ол дээш силерге черге чедир мөгейдивис. Кайгамчык чараш байырлал-биле ал-бодуңарга, өг-бүлеңерге, чоок кижилериңерге бүгү-ле эки чүүлдерни, өөрүшкү-маңнайны, каң дег быжыг кадыкшылды, аас-кежикти күзеп, хей-аъдыңар бедик, угаан-медерелиңер оккур, салып алган сорулгаңар кезээ шагда бүдер болзун деп йөрээр-дир бис! Тыва үндезин культура төвүнүң ажылдакчылары. #тыватөп#Центр_тувинской_культуры#культура_хүнүRead More →

Тыва кижи үш улуг дойлуг: уруг дою, куда, орнукшудулга. Уруг бажын кыргыырының дою – тыва кижиниң үш улуг дойларының баштайгызы. Бо ёзулалдың үндезин ады – «уруг дою». Амгы шагда «уруг доюн» чаа төрүттүнген уруг байырлалы кылдыр билип ап турар бис. Мооң кол чылдагааны – тыва кижиниң дойларының көвүдей бергенинде. Өгбелеривис чаа төрүттүнген чаштың баштайгы доюн чүгле өг-бүле иштинге болгаш чүгле чоок улузунуң аразынга эрттирер турган. Үениң сайзыралы-биле чергелештир чаа төрүттүнген чаштың байырлалы тыва кижиниң улуг дойларының санынче кирип, тускайланып, «уруг дою» деп аттыг апарган. А үш харлаан уругнуң бажын кыргыыр ёзулал «уруг дою» деп адын чидирип, «хылбык дой» деп чаа аттыг болу берген. Уруг бажынRead More →

Тыва үндезин чемнерниӊ даӊзызынче шайныӊ кирген төөгүзү узун. Шай деп үнүш Кыдаттыӊ таарымчалыг бойдузунга өзүп, бүдүн бөмбүрзекке тараан. А Тываже шай кожа Моолдан ХV вектиӊ төнчузүнде келген. Сүттүг шайныӊ көрүжү, чаагай чыды, амданы чемиш шынарындан аӊгыда хөй-ле чүүлдерден хамааржыр: савазындан, сүттен, сугдан, чылдыӊ үезинден, өг ээзиниӊ чемзиг холундан, харын-даа салган оттан. Шаанда чем хайындырар сава колдуунда-ла шой паштар турган. Тывалар сес янзы паштарлыг: тос таӊма, алгый, чалбаа, чеӊгии, чалгыяк, чылапча, казан, казандык. Шай, сүт хайындырар паштар колдуунда алгый биле чалбаа. Саваны ажыглаарыныӊ мурнунда ооӊ иштин албан чемиктирип аар. Паштыӊ иштинге баштай сугну чылыткаш, шавага ыяштарныӊ иштинде эӊ кадыг, сыйылбас быжыг, кургаткан күске-даязындан кылган дүрбүүш-биле аштаар.Read More →

С 10-го марта 2020 года в Центре тувинской культуры началась 2 сессия курсов профессионального обучения «Руководитель кружка» (Хоомей). Дорогие друзья, мы с гордостью знакомим вас с одним из слушателей курсов – Дангытом Раджем Бады-Шулууевичем, который официально признан потомком Чингиз-хана (Темучина). Принадлежность Р. Б. Дангыта к роду великого Чингис-Хана была установлена анализом ДНК его Ү-хромосомы, проведенным сотрудниками Института биологических проблем Севера и Института общей генетики Российской академии наук 1 августа 2007 года. Также представителем рода Чингиз-хана признан его родной брат. #тыватөп#Центр_тувинской_культRead More →

Бо хүн Россия Федерациязының уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы, Тыва Республиканың алдарлыг культура ажылдакчызы, Тыва Республиканың алдарлыг эртем ажылдакчызы, Тыва Республиканың Күрүне премиязының лауреады, Уран чүүл эртеминиң доктору, хөгжүм шинчилекчизи болгаш композиторлар эвилелиниң кежигүнү Зоя Кыргысовна Кыргыс чырык чер кырынга чаяаттынган хүнүн демдеглеп, байыр чедириишкиннерин хүлээп турар. Зоя Кыргысовна Тыва Республиканың ниити сайзыралынга канчаар-даа аажок улуг үлүг-хуузун киирген. Ол тыва улустуң чаңчылчаан культуразының эдилекчизи, шинчилекчизи, нептередикчизи, хөгжүм болгаш хөөмейниң баштайгы шинчилекчизи. Амгы үеде Тываның хөй санныг билдингир хөөмейжи, хөгжүмчүлериниң оруун изеп берген ынак башкызы. Хүндүлүг Зоя Кыргысовна!Тыва чоннуң боттарының үндезин культуразынга чоргааралын оттуруп, уран чүүлдү болгаш хөөмей-сыгытты шинчилээр ажылга харам чокка сеткилиңерден бердинип, бистерни деткип, быжыгRead More →

Тываларның улуг «сеткил сергеп байырлаар» Шагааның ак айы үнүп келгенде, бүдүү айы биле ак айның ужур-утказын сактып көрээлиңер. Шагаа дээрге «Шагныӊ чаазы» – Чаа чылдыӊ эгези азы «шаг» (үе) болгаш «аа» (аа сүт) деп ийи сөстен тургустунган чиңгине тыва сөс болур. Тывалар чаа үениң келгенин чаш төлдүң чаларап төрүттүнгени болгаш иениң аа сүдү ышкаш арыг деп сүзүглеп турганындан Шагаа үезин «ак» ыдыктыг деп билип чораан. Шагаага белеткенир үжен хонуктуӊ чымыштыг үезин БҮДҮҮ АЙЫ дээр. 2020 чылдың Шагаазының бүдүү айы январь 25-тен февраль 23-ке чедир уламчылаан. Бо үеде кижи бүрүзү Шагаага белеткенип, аал-оранын арыглап, харга кактаныр. Чыл дургузуда чыглып келген бок-сакты, хир-чамны арыглаар. Чүгле даштыкы чүүлдерниRead More →