ИШТИГ ХЕРЭЭЖЕН КИЖИНИҢ САГЫЫР УЖУРЛУГ ЁЗУ-ЧАҢЧЫЛДАРЫ

Тыва кижиге чаш төл дээрге бурганныӊ хайырлаан кончуг улуг аас-кежии болур. Чаш төл – бүзүрелдиӊ, идегелдиӊ, ынакшылдыӊ, чоннуң амыдыралының үзүктел чогунуӊ бадыткалы.

Бурун шагдан тура өгбелеривис иштиг херээжен кижини кончуг хүндүлээр, хумагалаар, камнаар чораан. Чүге дизе иштиг херээжен кижи өске херээжен кижилерден бодунуӊ онза байдалы-биле ылгалып, чаа чуртталганыӊ чаяакчызы болуп чоруур. Тывалар кижиниӊ байы ажы-тѳлүнде деп санап, иштиг иеге онза камныг хамаарылгалыг турган. Ынчангаш иштиг херээжен кижиниң кадыкшылынче улуг кичээнгейни салып чораан. Чүге дээрге кадык авадан кадык төл төрүттүнер дээр-ле болгай.

Ынчангаш тыва чон бурун шагдан тура иштиг херээжен кижини кандыг-бир багай чүвеге таварышпазын дээш, ооӊ сагыш-сеткилин болгаш мага-бодун багай чүүлдерден камгалап, ие кижиниӊ иштиг турар үезинде сагыыр хоругларын даӊзылап доктааткан:
• Иштиг-сааттыг кижиниң дилээн чүвезин албан бээр чораан, оон башка ол ымзаны бээр, харын-даа эмии ыжып болур.
• Арагалап, таакпылап болбас, чүге дээрге арага болгаш таакпы төрүттүнер чаш төлдүң кадыкшылынга хоралыг. Кижиниң кадыкшылынга арага болгаш таакпының хоразы улуг дээрзин бүгү делегейниң эмчилери бадыткаан.
• Келир үеде ие болур кижи хөй кижи чыылган черже барып болбас. Ылаңгыя чок апарган кижиниӊ сөөлгү оруунче үдеп турар черинче, ол ышкаш орнукшудулга ёзулалынга киржип болбас.
• Аар ажыл кылбас, аар чүве көдүрбес. Бодунга хала чок болгаш кадыынга тааржыр чиик ажылды кылып болур. Сергек болгаш шимченгир херээжен кижи чиик божуур. Шуут ажыл кылбайн олуруптар болза, иштинде чаш төл эртир өзүп, кили улгады бээр. Ындыг таварылгада бергедежип чиигээр.
• Төрүттүнмээн чаш уругга идик-хеп белеткеп болбас, эмин эртир чиигээр манавас. Чырык өртемчейже кээр дээн кижи бодунуӊ үезинде моорлап келир.
• Эзер чок аътка халдып база аъттыг кижи артынга ушкажып болбас. Божуурда бергедежип болур, уруг сыртыы саадап болур.
• Орай-дүне чааскаан үнмес, ырак чер чорбас. Караӊгыда хей чүве көргеш иштиг ие коргуп болур. Хенертен коргуушкун иштиг кижиниӊ сагыш-сеткилиниң байдалынга багай салдарлыг болур.
• Будун доңуруп болбас.
• Хорадавас, ыглавас, кылыктанмас, бак сагыш тутпас, аас-дыл кылбас. Иштиг ие кижиниӊ сагыш-сеткилиниӊ байдалы иштинде чыдар чаш төлүнге салдарлыг. Ынчангаш хөңнү чок кижилер-биле харылзаа, чугаа тутпас, аас-дыл үндүрген улус чанынга туруп болбас.
• Аргыттынып, дааранып болбас, ине-хендир тутпас. Чүге дизе ижин иштинде чаш төл авазының кылып турар кылдыныгларын өттүнүп, шимчеп турар болур. Ынчангаш авазы дааранып, аргыттынып эгелээрге, чаш төл ооң аайы-биле хөй шимчээшкиннерни кылып, бодунуң хирнинге ораажып болурунуң айыылы бар.
• Хымыш, калгак чылгавас. Чүге дизе төрүттүнген төл тас кылдыр төрүттүнүп кээп болур деп чугаалар турган.
• Ижин иштинде чаш төл аажок шимченгир болур болза, өпей ырылары ырлаары кончуг таарымчалыг. Иезиниӊ ижининге тургаш-ла өпей ырылары дыңнап өскен уругларда каржы сеткил чок, буянныг, эки кижилер болур.
• Иштиг херээжен кижи бодунуӊ иштинде чаш төлү-биле көзүлбес быжыг харылзаалыг болганда, бодунуӊ сагыш-сеткилин оожургадып, бодунуӊ сагыш-сеткилиниӊ байдалын черле муӊгаратпайн, долгандыр турар бойдустү магадап, чараш чүүлдерже кичээнгейин салып чорза эки.
• Иштиг ие кижи шагзырап, баксыраар болза, улгады берген өгбе кижи ону артыжаар болза эки. Артыштың чыды оожургадыр, дүвүрелден чазыктырарынга дузалаар. Харын-даа өгнүң иштинде янзы-бүрү багай бүдүмелдерден арыглаар.
• Амгы үеде иштиг херээжен кижилер иштин көзүлдүр кеттинип алган болур. Өгбелеривистиӊ чагып чорааны ёзугаар тыва иштиг херээжен кижи иштин улуска көргүспес чораан. Чүге дизе артык сеткилдиг улустуӊ багай сагыжы чеде берип болур.

#тыватөп
#Центр_тувинской_культуры
#ёзу_чаңчылдар

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *